Ένας χρόνος φεύγει και συνήθως παίρνει μαζί του τις κακές στιγμές.
Εκείνος που έρχεται, καταφθάνει με όνειρα, με την προσδοκία μιας όμορφης διαδοχής, με την ελπίδα να ανοίξει νέους ορίζοντες
Τι πιο όμορφο αυτή η εναλλαγή να γίνει με τραγούδια, που καταβοδώνουν τον παλιό χρόνο και καλοδέχονται τον καινούργιο;
Αυτά τα τραγούδια που προέρχονται κυριολεκτικά από τις ρίζες μας είναι τα ελληνικά κάλαντα.
Τα κάλαντα είναι εθιμικά τραγούδια που δημιουργήθηκαν από τον λαό και έχουν ρίζες από την Αρχαία Ελλάδα. Με την πάροδο των χρόνων, καθιερώθηκαν να απαγγέλλονται στις μεγάλες γιορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων.
Για εμάς τους Έλληνες είναι συνυφασμένα με τους ήχους ενός χειμώνα ο οποίος επικρατεί προσωρινά και μιας άνοιξης η οποία μας περιμένει.
Τόσο το παραδοσιακό τρίγωνο των παιδιών όσο και άλλα όργανα όπως: μελόντικα, νταούλια, βιολιά, πίπιζες, κιθάρες και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς, παρελαύνουν την παραμονή της πρωτοχρονιάς από τις γειτονιές της Αθήνας και της Περιφέρειας προκειμένου να αναγγείλουν το χαρμόσυνο μήνυμα.
Μεγάλη βαρύτητα όμως έχουν και οι προσωπικές αναμνήσεις. Θυμάμαι όταν με ένα τρίγωνο ή ένα μαντολίνο γυρίζαμε στις γειτονιές, τις αυλές που μύριζαν υγρό χώμα κι εμάς να τραγουδάμε την έλευση της νέας χρονιάς με την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο.
Τα κάλαντα είναι συνυφασμένα με τις πιο τρυφερές αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων. Εκτός από το γεγονός ότι αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι των εορτών είναι και το έθιμο που αφορά, όσο κανένα άλλο, τα μικρά παιδιά.
Ταύρος, Καλλιθέα, Αμφιθέα, Καλαμάκι, όλες εκείνες οι όμορφες γειτονιές που τώρα μετατράπηκαν σε ένα πολεοδομικό «συνονθύλευμα» με πολυτελείς ή λιγότερο πολυτελείς πολυκατοικίες με το απρόσωπο του γκρίζου να επικρατεί, ήταν το πεδίο δράσης μας τις γιορτινές μέρες για να πούμε τα κάλαντα και να μετρήσουμε στο τέλος το χαρτζιλίκι μας!
Η σύνδεση τους με την ελληνική αρχαιότητα, η απαγόρευση τους κατά τη διάρκεια των Βυζαντινών χρόνων και η καθιέρωση τους από την εποχή του Όθωνα ως αναπόσπαστο κομμάτι του Δωδεκαημέρου, που περικλείει τις γιορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων, υφαίνεται μέσα από την ιστορική μας διαδρομή.
Τι είναι τα κάλαντα
Τι είναι όμως τα κάλαντα και πώς εξελίχθηκαν στη σημερινή τους μορφή;
Οι λαογράφοι κάνουν λόγο για εθιμικά τραγούδια του λαού που ψάλλονται από μικρά παιδιά και από ενήλικους άνδρες την παραμονή των τριών μεγάλων γιορτών της Χριστιανοσύνης. Οι καλαντιστές τριγυρνούν είτε μόνοι, είτε κατά ομάδες (φίλων, σχολείων, σωματείων, χορωδιών, ακόμα και ομίλων) και επισκέπτονται σπίτια, καταστήματα, δημόσιους χώρους κλπ με τη συνοδεία του πατροπαράδοτου μεταλλικού τριγώνου, αλλά και άλλων μουσικών οργάνων.
Η ετυμολογία της λέξης «κάλαντα» προέρχεται από τις ρωμαϊκές «καλένδες» που σημαίνει οι πρώτες μέρες του Ιανουαρίου και σηματοδοτούν το νέο έτος.
Για να πάρουμε όμως μερικές παραδοσιακές σταγόνες από τα κάλαντα της πρωτοχρονιάς ανά την Ελλάδα:
Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα Μακεδονίας
Στην όμορφη Μακεδονία οι καλαντιστές τραγουδούν:
Ήρθε πάλι νέο έτος εις την πρώτη του μηνός,
ήρθα να σας χαιρετήσω, δούλος σας ο ταπεινός.
Ο Βασίλειος ο Μέγας, ιεράρχης θαυμαστός,
εις την οικογένειά σας να ‘ναι πάντα βοηθός.
Κάλαντα Πρωτοχρονιάς στη Θράκη
Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς τραγουδιούνται σε πολλές περιοχές της Θράκης και αναδεικνύουν την προσφυγική σύνδεση της περιοχής με τις πανάρχαιες πατρογονικές εστίες της Ανατολικής Ρωμηλίας και της Ανατολικής Θράκης.
Άγιου Βασίλης έρχιτι από την Καισαρεία,
βαστάει εικόνα κι χαρτί, χαρτί και καλαμάρι
του καλαμάρι έγραφι κι του χαρτί μιλούσι,
Βασίλη μ’ πόθιν έρχισι κι πόθιν κατηβαίνεις.
Κάλαντα Πρωτοχρονιάς Ικαρίας
Τα κάλαντα των νησιών ξεχωρίζουν κατά την ερμηνεία των καλαντιστών. Προτιμούν να αφιερώσουν περισσότερο χρόνο στο να παινέψουν τον ακροατή παρά να αφηγηθούν γεγονότα.
Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά
κι αρχή καλός μας χρόνος, εκκλησιά με τ’ άγιος θρόνος.
Άγιος Βασίλης έρχεται από τον κάβο Πάπα,
βαστάει και στην πλάτη του μια μαλλιαρή θυλάκα,
να βάλει μέσα τα ψωμιά, τις τηγανίτες, τα λεφτά.
Κάλαντα Πρωτοχρονιάς Αστυπάλαιας
Από το όμορφο νησί της Δωδεκανήσου έχουμε:
Πάλιν ακούσετ’ άρχοντες
Πάλιν ακούσετ’ άρχοντες,
πάλι να σας ειπώμεν,
ότι και αύριον εστί ανάγκη να χαρώμεν.
Κάλαντα Πρωτοχρονιάς στην Κέρκυρα
Οι εορταστικές συνήθειες πραγματοποιούνται σε εξαιρετικό βαθμό στην Κέρκυρα καθώς η αγάπη των κατοίκων της για την παράδοση είναι μεγάλη.
Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, πρώτη του Γεναρίου,
αύριο ξημερώνεται τ’ Αγίου Βασιλείου.
Άγιος Βασίλης έρχεται, από την Καισαρεία,
βαστάει εικόνα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι.
Το καλαμάρι έγραφε και το χαρτί μιλούσε:
-Βασίλη πόθεν έρχεσαι και πόθε κατεβαίνεις;
Κάλαντα Πρωτοχρονιάς στη Χίο
Τα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα της Χίου ψάλλονται συνήθως το βράδυ, συνοδευόμενα από ομοίωμα πολεμικού ή επιβατικού καραβιού, κανόνι και σφυρίχτρα.
Καλησπερίζω φέρνοντας αγέρα μυρωμένο
απ’ τ’ αφρισμένα κύματα χιλιοτραγουδισμένο
Άγιε μου Βασιλάκη μου και Άγιε μου Νικόλα
προστάτευε τους ναυτικούς την ώρα του κυκλώνα.
Ποντιακά Κάλαντα Πρωτοχρονιάς
Στον Πόντο, τα ποντιακά κάλαντα συνοδεύονται από τα τοπικά μουσικά όργανα όπως ο ασκός, η ποντιακή λύρα και η φλογέρα.
Αρχή κάλαντα (κι αρχή του χρόνου – δις)
Πάντα Κάλαντα, (πάντα του χρόνου-δις)
Αρχή μήλον έν’ (κι αρχή κυδών έν’-δις)
Κι αρχή βάλσαμον (το μυριγμένον-δις)
Εμυρίστεν ατο (ο κόσμος όλεν-δις)
Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα στην Κεφαλλονιά
Με ιδιαίτερη τοπική μελωδία και στίχους, ψάλλονται τα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα της Κεφαλονιάς σε κάθε γωνιά της.
Άγιος Βασίλης έρχεται, Γενάρης ξημερώνει,
ο μήνας που μας έρχεται, το χρόνο φανερώνει.
Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα στην Κρήτη
Παραμονή της Πρωτοχρονιάς στην Κρήτη, ψάλλονται διάφορες παραλλαγές στα κάλαντα. Μία από αυτές είναι η ακόλουθη:
Ταχειά ταχειά ν’ αρχιχρονιά κι αρχή του Γεναρίου,
αύριο ξημερώνεται τ’ Αγίου Βασιλείου.
Πρώτα που βγήκεν ο Χριστός στη γη να περπατήσει,
εβγήκε και χαιρέτησε όλους τους ζευγολάτες.
Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα της Ηπείρου
Μία από τις πολυάριθμες παραλλαγές καλάντων που υπάρχουν σε όλη την Ελλάδα είναι τα Ηπειρώτικα Κάλαντα της Πρωτοχρονιάς.
Άι Βασίλης έρχεται Γενάρης ξημερώνει
Βασίλη μ’ πούθεν έρχεσαι κι απούθε κατεβαίνεις.
Από τη μάνα μ’ έρχομαι και στο σχολειό πηγαίνω
Βασίλη αν ξέρεις γράμματα, πες μας την αλφαβήτα.
Κάλαντα πρωτοχρονιάς Αμοργού
Ο Σίμων Καρράς διέσωσε μεταξύ άλλων και τα Κάλαντα τα οποία ψάλλονται κυρίως στα χωριά της Γιάλης στην Αμοργό. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι ακόμα και οι παλιότεροι κάτοικοι της Αμοργού αγνοούν την προέλευση για τα κάλαντα της πρωτοχρονιάς που μοιάζουν να έχουν τις ρίζες του βαθιά στα Βυζαντινά χρόνια.
Αφέντη, αφέντη ολάφεντε πέντε βολές αφέντη εσέ σου πρέπει αφέντη μου στο μαύρο καβαλάρης τρεις να βαστούν τη σέλα σου κι έξε το χαλινάρι και τρεις να σε παρακαλούν αφέντη καβαλάρη.
Οπούπαμε τ’ αφέντη μας ας πούμε της κεράς μας. Κερά μαρμαροτράχηλη και φεγγαρομαούλα πούσεις τον ήλιο πρόσωπο και, το φεγγάρι στήθος και του κοκόρου το φτερό εσείς καμαροφρύδι.
Εδώ που καλαντίσαμε καλά μας επληρώσαν καλά να παν τα έτη τους και τα υπάρχοντα τους ρόδα και τριαντάφυλλα εις τα προσκέφαλά τους.
Τα σύγχρονα κάλαντα…και μια ερωτική ιστορία!
Αυτά τα κάλαντα που έχουν επιβιώσει μέχρι τις μέρες μας, και τραγουδιόνται ευρύτατα, αναφέρονται στην ιστορία ενός ερωτευμένου νέου την εποχή της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο οποίος -ναι, μεν- λέει τα κάλαντα σε μια αρχόντισσα αλλά πετάει δε και τις… μπηχτές του σε μια νεαρά η οποία προφανώς είναι μέλος αριστοκρατικής οικογένειας!
Τώρα, πώς είναι δυνατόν εκείνος ο νεαρός να πέρασε το υπονοούμενο στην κοπελιά (sic) και να μην το πήρε χαμπάρι κανείς ή να μη θεώρησε πως το παλικάρι δεν ξέρει τι λέει, αποτελεί μια άλλη ιστορία.
Το στόρι με τα κάλαντα αναφέρει, πάντως, πως τω καιρώ εκείνω, δεν τα έλεγαν τα μικρά παιδιά αλλά οι νέοι («δες κι εμέ το παλικάρι»), οι οποίοι μπορούσαν έτσι να πάνε στα σπίτια των δεσποινίδων που ποθούσαν σφόδρα και να τους πουν πόσο τις θέλουν, κεκαλυμμένα.
Με την πάροδο των ετών πολλοί καλαντιστές -το ‘χεις κάνει κι εσύ- αλλάζουν τον στίχο «και δεν μας καταδέχεται» σε «και όλους μας καταδέχεται», γιατί νομίζουν ότι ο Άγιος Βασίλης που έρχεται δεν παίζει να μη μας καταδέχεται. Λογικό, αφού αυτός ο στίχος αναφερόταν στη «δεντρολιβανιά», η οποία -ως αρχόντισσα- ήτο λίγο και σνομπαρία.
Εκφράσεις όπως παρατίθενται
- Ψηλή μου δεντρολιβανιά (που είσαι ψηλή σαν δεντρολιβανιά – υπέροχο κομπλιμέντο )
- Εκκλησιά με τ’ άγιο θόλος (λογικά, το κορίτσι φορούσε καπέλο και ήταν σαν εκκλησιά με περίτεχνο τρούλο)- στίχος που με την πάροδο των χρόνων έγινε με το άγιος θρόνος!-
- Και δεν μας καταδέχεται (ο μικρο σνομπισμός της…αρχόντισσας )
- Συ είσαι αρχόντισσα κυρία (εδώ είναι το «κάρφωμα», εδώ καταλαβαίνεις ότι ΔΕΝ αναφέρεται στον Άγιο με την κόκκινη στολή)
- Ζαχαροκάντιο ζυμωτή (είναι η ζάχαρη από ζαχαροκάλαμο -)
- Δες κι εμέ το παλικάρι (κοίτα μας κι εμάς, καλή μου) αποδίδουν του λόγου το…αληθές…
Όπως και να έχει πάντως το πολύ όμορφο έθιμο πάντα μας συγκινεί και επιθυμούμε την διαιώνισή του, με τις παιδικές μας μνήμες, με ήχους και αρώματα μιας άλλης εποχής και με την προσδοκία μιας καλύτερης χρονιάς.
Να τα πούμε;
